Majątek wspólny małżeński - kto go dziedziczy w razie śmierci małżonka?

Śmierć jednego z małżonków wywołuje szereg skutków prawnych – także w zakresie majątku, który współmałżonkowie zgromadzili wspólnie w czasie trwania małżeństwa. Dla wielu osób nie jest jasne, jak wygląda dziedziczenie majątku wspólnego i kto – oprócz żyjącego współmałżonka – ma prawo do niego. Odpowiedź na to pytanie wymaga krótkiego wprowadzenia w zasady wspólności majątkowej oraz reguły dziedziczenia.

Majątek wspólny małżeński a dziedziczenie

Majątek wspólny to ogół składników majątkowych nabytych przez małżonków w trakcie trwania małżeństwa, objętego ustawową wspólnością majątkową. Wspólność ta powstaje z mocy prawa z chwilą zawarcia małżeństwa (jeśli małżonkowie nie postanowili inaczej, np. nie zawarli umowy majątkowej małżeńskiej – tzw. intercyzy). Do majątku wspólnego zalicza się m.in. wynagrodzenia za pracę, dochody z majątku osobistego, przedmioty nabyte wspólnie, środki zgromadzone na rachunku bankowym czy składki emerytalne.

Śmierć jednego z małżonków powoduje ustanie wspólności majątkowej. Majątek wspólny przestaje istnieć jako całość i staje się przedmiotem podziału. W pierwszej kolejności następuje tzw. podział majątku wspólnego – co do zasady połowa przypada małżonkowi, który przeżył, jako jego udział własny, a druga połowa wchodzi do masy spadkowej i podlega dziedziczeniu. Przykład: jeśli małżonkowie posiadali wspólne mieszkanie w ramach wspólności majątkowej małżeńskiej warte 600 000 zł, to 300 000 zł przypada z mocy prawa żyjącemu małżonkowi, a pozostałe 300 000 zł jest dziedziczone.

Jeśli wówczas np. zmarły pozostawił żonę i dwoje dzieci, a w skład majątku wspólnego wchodzi mieszkanie warte 600 000 zł:

300 000 zł przypada wdowie jako jej połowa majątku wspólnego,
pozostałe 300 000 zł dzielone jest na trzy części (żona + dwoje dzieci),
każde z nich dziedziczy po 100 000 zł z masy spadkowej.

W efekcie wdowa posiada łącznie 400 000 zł (300 000 zł + 100 000 zł), a każde z dzieci – po 100 000 zł. Jeżeli zaś zmarły sporządził testament, może rozporządzić swoją częścią majątku (czyli tą wchodzącą do masy spadkowej) wedle własnej woli. Może np. powołać do dziedziczenia wyłącznie jednego z dzieci lub osobę spoza rodziny. Jednak w takim przypadku pozostałym spadkobiercom ustawowym przysługuje roszczenie o zachowek, jeśli zostali pominięci lub otrzymali mniej, niż wynikałoby z ich udziału ustawowego.

Śmierć jednego z małżonków nie oznacza zatem, że cały majątek wspólny automatycznie przypada żyjącemu współmałżonkowi. Połowa należy się mu z mocy prawa, druga podlega dziedziczeniu zgodnie z testamentem lub ustawą. Kluczowe znaczenie ma także to, czy zmarły zostawił testament i kto został w nim wskazany jako spadkobierca. Warto zatem zawczasu uregulować sprawy majątkowe i spadkowe – zwłaszcza w przypadku rodzin patchworkowych czy posiadania dzieci z różnych związków.

Kto dziedziczy majątek wspólny małżeński w razie śmierci małżonka?

Należy pamiętać, że oprócz majątku wspólnego, każdy z małżonków może mieć majątek osobisty, np. nabyty przed ślubem, otrzymany w darowiźnie lub spadku. W przypadku śmierci właściciela – w całości podlega on dziedziczeniu i nie dzieli się między małżonka a spadkobierców w ramach „połówki”.

Trzeba przy tym także pamiętać, że polskie prawo zakazuje sporządzania wspólnych testamentów. Każdy z małżonków musi sporządzić swój własny testament, wyrażając w nim indywidualną wolę. Niezależnie od wspólnego majątku – nie mogą oni wspólnie rozporządzać nim na wypadek śmierci.

Wobec tego, po śmierci jednego z małżonków, wspólność majątkowa ustaje, a majątek wspólny zostaje podzielony. Żyjący małżonek otrzymuje swoją połowę z mocy prawa, natomiast druga połowa trafia do masy spadkowej i jest dziedziczona przez spadkobierców ustawowych (lub wskazanych w testamencie). W praktyce oznacza to, że małżonek może otrzymać nawet większość majątku, ale nigdy nie dziedziczy całej wspólności majątkowej – bo połowa już do niego należy.