Spadek po cudzoziemcu lub dla cudzoziemca

Postępowanie spadkowe po cudzoziemcu rodzi szereg pytań dotyczących właściwości sądów, prawa stosowanego do dziedziczenia oraz ograniczeń w zakresie nabywania nieruchomości w Polsce przez osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego. Kluczowe znaczenie mają tutaj przepisy krajowe oraz regulacje unijne i międzynarodowe, które wyznaczają ramy jurysdykcji, a także prawa materialnego, właściwego dla rozstrzygnięcia sprawy spadkowej.

Zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego Polska ma jurysdykcję krajową w sprawach spadkowych przede wszystkim wtedy, gdy spadkodawcą był obywatel polski. Obywatelstwo oceniane jest na moment śmierci, a fakt zamieszkiwania za granicą lub położenie majątku poza Polską nie wyłącza kompetencji sądu polskiego. W przypadku cudzoziemców, jurysdykcja sądów polskich będzie aktualna wtedy, gdy spadkodawca miał miejsce zamieszkania lub pobytu w Polsce w chwili śmierci. Nie jest wymagane, by zmarł w Polsce – wystarczy, że tu faktycznie mieszkał.

Alternatywną podstawą do przeprowadzenia postępowania w Polsce jest istnienie majątku spadkowego – w szczególności nieruchomości – położonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje wprost, że Polska ma zawsze jurysdykcję w sprawach dotyczących własności i innych praw rzeczowych do nieruchomości znajdujących się na jej terytorium. Z kolei orzeczenia sądów zagranicznych mogą zostać uznane w Polsce na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego, jeśli nie naruszają podstawowych zasad porządku prawnego (klauzula porządku publicznego).

Cudzoziemiec może zatem odziedziczyć nieruchomość w Polsce zarówno w drodze dziedziczenia ustawowego, jak i testamentowego. W obu przypadkach konieczne jest przeprowadzenie postępowania spadkowego, którego efektem będzie stwierdzenie nabycia spadku. Sąd ustali wówczas, kto i w jakiej części dziedziczy majątek po zmarłym. Jeśli dziedziczenie następuje na podstawie testamentu, możliwe jest także notarialne poświadczenie dziedziczenia – o ile nie zachodzą przeszkody formalne lub spory co do ważności testamentu. Niezależnie od trybu postępowania, posiadanie przez cudzoziemca nieruchomości w Polsce nie oznacza jeszcze, że będzie on mógł nią swobodnie dysponować – często niezbędne jest uzyskanie zgody Ministra Spraw Wewnętrznych RP.

Przepisy ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców przewidują jednak szereg wyjątków – m.in. brak obowiązku uzyskania zezwolenia w przypadku nabycia lokalu mieszkalnego, zamieszkiwania w Polsce na podstawie zezwolenia przez co najmniej dwa lata lub pozostawania w związku małżeńskim z obywatelem RP. Zwolnieni z obowiązku uzyskania zezwolenia są również obywatele państw należących do Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Szwajcarii – z zastrzeżeniem, że dotyczy to nieruchomości innych niż rolne i leśne. W pozostałych przypadkach, dla skutecznego objęcia nieruchomości w Polsce w wyniku dziedziczenia, konieczne będzie uzyskanie decyzji administracyjnej zezwalającej na jej nabycie.

Jakie przepisy mają zastosowanie?

W przypadku cudzoziemców będących obywatelami Unii Europejskiej zastosowanie znajduje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012, które ujednolica zasady jurysdykcji i prawa właściwego w sprawach spadkowych na terenie UE. Zgodnie z jego treścią, co do zasady, właściwe do rozpoznania sprawy spadkowej są sądy państwa, w którym spadkodawca miał zwykłe miejsce pobytu w chwili śmierci. Może się zatem zdarzyć, że spadek po obywatelu Polski zamieszkałym i zmarłym w Niemczech zostanie rozpoznany przez sąd niemiecki. Istnieje też możliwość dokonania przez spadkodawcę wyboru prawa właściwego dla spadku – w szczególności prawa ojczystego – co może mieć istotne znaczenie dla skuteczności testamentu i podziału majątku.

Wobec tego, sprawy spadkowe z elementem transgranicznym, zwłaszcza dotyczące cudzoziemców, wymagają dokładnej analizy zarówno jurysdykcji sądów, jak i prawa materialnego właściwego dla dziedziczenia. Kluczowe znaczenie ma miejsce zamieszkania spadkodawcy w chwili śmierci, jego obywatelstwo oraz lokalizacja majątku – w szczególności nieruchomości. W przypadku dziedziczenia nieruchomości w Polsce przez cudzoziemców, istotne są również przepisy dotyczące konieczności uzyskania zezwolenia na nabycie tej nieruchomości. Bez względu na to, czy mamy do czynienia z testamentem czy dziedziczeniem ustawowym, sąd w Polsce będzie uprawniony do rozpoznania sprawy, jeśli zachodzą przesłanki przewidziane w przepisach krajowych lub unijnych.